Галіна ВАСІЛЕЎСКАЯ. І адзін у полі воін

1

    Верасень у той год выдаўся цёплы, сонечны. Дажджы за ўвесь месяц ішлі ўсяго разы два і таксама па-летняму цёплыя. Грыбныя дажджы. Адпачываць у такое надвор’е было прыемна. У памяшканні не сядзелася, і ля галоўнага корпуса санаторыя перад абедам сабраліся амаль усе, каму ў гэты месяц пашчасціла прыехаць сюды.
Пажылыя ўладкаваліся на лавачках, у кожнага ўжо было сваё любімае месца. А моладзь перакідвала мячык, гуляла ў валейбол.
Пад’ехала легкавая машына з маскоўскімі нумарамі. Вадзіцель — мужчына сярэдніх гадоў, па ўзросце мой сын, пачаў насіць рэчы ў памяшканне, а жанчына стаяла ля машыны. Была яна намнога маладзейшая за мужчыну, і я падумала, што ўзрост яе падыходзіць якраз да ўзросту маёй унучкі, недзе каля трыццаці.
«Значыць, не першая жонка», — вырашыла я.
Усе мужчыны як па камандзе павярнулі галовы і ўтаропіліся на жанчыну. Вочы самі глядзяць куды ім хочацца. Хутка і яна ўвайшла ў дом.
Праз нейкі час усіх паклікалі на абед. За маім сталом было два свабодныя месцы. Суседзі, што раней сядзелі там — вельмі сімпатычная пара, — паехалі дадому, і мне было сумна без іх. Я чамусьці хутка прывыкаю да харошых людзей, а потым сумую.
Калі я ўвайшла ў сталоўку, новая пара сядзела ўжо за маім сталом.
Пазнаёміліся. У санаторыі гэта робіцца хутка. Яго звалі Мікалай Іваноў, яе — Юлія. Мужчына быў звычайны, нават непрыкметны. Убачыш такога на вуліцы і не звернеш увагі. Пройдзеш міма.
А на жанчыну не звярнуць увагу было проста немагчыма. Не толькі таму, што маладая. Прыгожы твар, выдатная фігура, як кажуць — усё пры ёй. Апранута не толькі дорага, але і з вялікім густам. І ўся яна была надзіва дагледжаная, быццам свяцілася ўся. Нібы ў яе ўнутры агонь гарэў, асвятляў яе і ўсё, і ўсіх навокал.
Імя ёй вельмі пасавала — Юлія (як у італьянцаў Джулія).
Я спытала, адкуль яны прыехалі?
Ён адказаў, што з порта Находка. Мяне зноў здзівіла тады, што праз усю Расію, з другога канца свету, недзе побач з Японіяй, прыехалі яны адпачываць да нас у Беларусь. А нумары машыны маскоўскія. Здзівіла ўсё гэта мяне вельмі. Але не стала я нічога ўдакладняць. Якая мне справа? Прыехалі і ўсё. Так ім захацелася. На здароўе.
На наступны дзень, робячы заказ таксама на заўтра, Юлія раптам спытала ў свайго спадарожніка:
— Ты рыбу любіш?
Мяне і гэта здзівіла. Але зноў жа: што мне да гэтага? Спытала толькі, ці былі яны раней у Мінску. Ён адказаў адмоўна.
— Чулі пра вашу сталіцу многа, і ўбачыць хочам вельмі. Таму і прыеха-лі сюды.
У Мінску я жыву ўсё сваё свядомае жыццё. Доўгае жыццё. Расказваць пра горад магу многа. Што я па іх просьбе і зрабіла:
— Дзяўчынкай бачыла горад у час вайны, у час фашысцкай акупацыі. Ён ляжаў у развалінах. Стоячы на плошчы Мяснікова, бачыла я некаторыя ўцалелыя будынкі першай клінічнай бальніцы. Мінчане ведаюць, якая гэта адлегласць — праз увесь тады горад, праз увесь яго цэнтр. Першы раз фашысты бамбілі Мінск на другі дзень вайны, 23 чэрвеня 1941 года — нішчылі вакзал, аэрапорт і збудаванні, што забяспечвалі горад вадой. Яны ведалі дакладна, дзе што знаходзіцца. У аэрапорце разбамбілі ўзлётную паласу, каб самалёты не маглі падняцца ў паветра. У горадзе не стала вады, не было чым тушыць пажары. Астатняе рабілі агонь і вецер, што ў час пажараў узмацняўся. Ён валіў на зямлю абгарэлыя сцены дамоў.
Паміж развалін жыхары горада, што засталіся ў жывых, пратапталі сцежкі. Па іх і хадзілі тры доўгія гады акупацыі. Расчышчаныя дарогі былі заняты машынамі. У самым цэнтры горада абгарэлымі жалезнымі ложкамі былі абгароджаны грады, на якіх расла бульба і цыбуля. Тыя, хто зрабілі гэтыя грады, вартавалі іх, бо яны не давалі ім памерці з голаду.
Эвакуацыя ў Мінску аб’яўлена не была. Гэта я ведаю дакладна. Не паспелі аб’явіць яе. Самае высокае начальства ўцякло з горада ў першыя дні, на радыё пакінулі вартаўніка, які ўключаў плёнку са словамі «Грамадзяне! Ніякай панікі. Заставайцеся на сваіх месцах. Вораг будзе адбіты». Гэты зварот я чула сама і помніла ўсё жыццё. Потым іграла музыка. Зварот да насельніцтва паўтаралі часта.
На шосты дзень ад пачатку вайны за Мінскам быў скінуты вялікі парашутны дэсант. Усе ў новенькай форме чырвонаармейцаў. Толькі пад каўняром быў фашысцкі знак — свастыка. Каб свае не пераблыталі.
Гэтыя парашутысты не пускалі бежанцаў, што ўцякалі з палаючага горада, на Маскоўскую шашу, бераглі яе для сябе, а накіроўвалі ўсіх на Магілёўскую шашу, якую па некалькі разоў на дзень бамбілі.
Мае веды — гэта не толькі мае ўласныя ўспаміны, а яны настолькі моцныя, што помняцца добра. Гэта ўспаміны яшчэ маіх бацькоў, нашых знаёмых, месяцы працы ў партархіве ў той час, калі я пісала сваю «Грушаўку»…
Відаць, маладую жанчыну мала цікавіла гісторыя Мінска, бо яна спытала раптам:
— Дзе ў вас можна купіць оптам беларускае адзенне?
Пытанне было ўжо не да мяне, бо па магазінах, тым больш аптовых,
я не хаджу.
У размову ўключылася наша чацвёртая суседка па стале — Валя. Яна расказала, што частка стадыёна «Дынама» ў Мінску ператворана ў базар, там можна купіць усё, што пажадаеш. А калі прыехаць туды ў панядзелак у чатыры гадзіны раніцы, то там для тых, хто гандлюе, прывозяць оптам тавары.
Маладую жанчыну такая інфармацыя зацікавіла. Як чалавек дзелавы, стала распытваць, як з санаторыя даехаць да стадыёна. Атрымаўшы дакладны маршрут, нашы новыя суседзі былі вельмі задаволены.
У канцы абеда на развітанне я сказала ім, каб яны абавязкова з’ездзілі ў Хатынь. Тое, што яны ўбачаць у Хатыні, не ўбачаць больш нідзе ў свеце.
Дзень быў цёплы, ласкавы. Не хацелася ісці ў свой пакой, і я накіравалася ў лес. Ён абкружаў санаторый з усіх бакоў, быў сухі і дагледжаны, з мноствам акуратных сцежак, пракладзеных між дрэў. Хадзіла і думала. Думала пра Хатынь.
Была там многа разоў, і адразу, як быў адкрыты гэты трагічны мемарыял, і потым, пасля рэканструкцыі. Думала і ўспамінала. Памяць — цікавая штука, яна хаваецца недзе ў закуточках мозга, сядзіць там ціха да часу. А раптам успамін так зачэпіць яе, так кране, што яна ўспыхне маланкай, раптам асвеціць тое, што здавалася даўно забытай мінуўшчынай…

2

    Кажуць, што адзін у полі не воін. Сапраўды, калі ў чалавека ў руках зброя, а поле — гэта поле бітвы, адзін салдат — не воін. Але бывае сітуацыя, калі ўсё залежыць ад таго, хто гэты «адзін» і што перад ім за «поле».
З гэтай думкай я ўпершыню сутыкнулася многа гадоў назад, у 1960 годзе, калі была ў сваім першым падарожжы за мяжу — у Чэхаславакіі і трапіла ў Лідзіцэ — адзіную на ўсю краіну вёску, якая ў час Другой сусветнай вайны была знішчана, спалена фашыстамі і пераарана.
Што я ўбачыла ў Лідзіцэ? Памятаю да гэтага часу — першае, што сустрэла экскурсантаў, — быў высокі чорны крыж, зроблены з абгарэлага ў вёсцы дрэва. З калючага дроту на крыжы было прымацавана кола, якое сімвалізавала закончаны круг жыцця людзей. Былі мы ў музеі, дзе сабрана тое, што засталося ад вёскі, ад людзей: абгарэлыя дзіцячыя цацкі, абгарэлы абутак, дзіцячы і дарослы, пакручаныя ад агню лыжкі, абпалены сялянскі інвентар і многае, многае іншае.
Сабрала ўсё гэта былая жыхарка вёскі, тады маладая дзяўчына, якая паехала напярэдадні трагедыі да сяброўкі ў далёкую вёску і там затрымалася. Калі вярнулася дадому — ні хаты, ні вёскі, ні людзей.
Яна збірала абгарэлыя сведкі былога жыцця, складвала іх у адно месца, яшчэ не думаючы, што ўсё гэта потым стане экспанатамі музея.
На месцы былой вёскі мы ўбачылі плантацыю руж, прысланых з усяго свету. Там я ўпершыню сустрэла чорную ружу — сімвал смутку. Каля вёскі былі створаны сімвалічныя могілкі, дзе быў названы кожны загінуўшы жыхар. Дзяўчына ведала ўсіх…
Мяне, журналіста, усё гэта настолькі ўразіла, што я падышла да дырэктара мемарыяла — былой жыхаркі вёскі і сказала:
— Мы, беларусы, разумеем трагедыю жыхароў вашай Лідзіцэ, шчыра спачуваем вам, бо ў нас такіх спаленых вёсак многа.
Яна паглядзела на мяне здзіўлена.
— У вас ёсць спаленыя вёскі? Назавіце мне іх.
Я назвала тры, можа, чатыры загінуўшыя вёскі, што былі на маёй памяці, і адчула, яна мне не верыць. Бо сказала:
— У нас адна Лідзіцэ, яе ведае ўвесь свет. А хто ведае вашы спале-
ныя вёскі?
— А ў нас сталіца Беларусі — Мінск ляжала пасля вайны ў развалінах. Не толькі вёскі… І калі б мы ў кожнай спаленай вёсцы рабілі мемарыялы, у нас не было б дзе сеяць хлеб…
Канечне, крыўдна было да слёз, што яна мне не паверыла. Але не паважаць гэту жанчыну было немагчыма. Фактычна яна стварыла мемарыял.
А калі ўспамінала сваіх аднавяскоўцаў, у яе вачах стаялі слёзы. Яна не толькі паважала іх, але і любіла.
Вось усяго адзін чалавек і яго поле дзейнасці. Гэтая думка ў мяне ўзнікла яшчэ тады ў Чэхаславакіі.
Працавала я ўжо год у часопісе «Работніца і сялянка». Была «сялянкай». Бо да гэтага шэсць гадоў займала пасаду літсупрацоўніка часопіса «Сельская гаспадарка Беларусі». І там пісала нарысы пра сялян і сялянак, вялікіх пасляваенных працаўнікоў, якіх бясконца паважала за іх цяжкую працу.
Вярнуўшыся дадому з Чэхаславакіі, я адразу прыйшла да галоўнага рэдактара «Работніцы і сялянкі» Аляксандры Паўлаўны Ус, расказала ёй пра Лідзіцэ, пра тое, што бачыла там і што адчувала. І прапанавала:
— Давайце ўвядзём рубрыку «Нашы Лідзіцэ» і будзем пісаць пра спаленыя вёскі, каб хоць назваць іх.
Рэдактар адразу згадзілася. Яна была харошым арганізатарам і руку трымала на пульсе грамадскага жыцця.
Так паявілася ў часопісе рубрыка «Нашы Лідзіцэ». Вяла яе я.
Кожнага пісьменніка або журналіста, хто ад часопіса ехаў у камандзіроўку, я прасіла прывезці інфармацыю пра спаленыя вёскі. Ведала яшчэ тады, што атрымаць яе можна ў рэдакцыях раённых газет, дзе звычайна адзначалі камандзіроўкі.
І сама прывозіла абавязкова такую інфармацыю. Мой нарыс «Андрэйкава вёска» акрамя нашага часопіса быў надрукаваны і ў маскоўскай «Крестьянке».
Са светлай цеплынёй успамінаю нашага вядомага паэта Сцяпана Гаўрусёва, які з кожнай камандзіроўкі незалежна ад аддзела, ад якога ехаў, заўсёды прывозіў усё новыя і новыя факты. Яму нават не трэба было напамінаць.
Рубрыка жыла каля двух гадоў. Аднойчы Аляксандра Паўлаўна паклікала мяне да сябе ў кабінет і сказала, што рубрыку «Нашы Лідзіцэ» ўжо можна зняць, бо ствараецца мемарыяльны комплекс, дзе будуць названы і ўсе спаленыя фашыстамі вёскі ў Беларусі.
Потым з газет я даведалася і пра назву мемарыяла — Хатынь.
Аляксандра Паўлаўна Ус была ў гэты час узнагароджана ордэнам. Мы, супрацоўнікі, шчыра яе віншавалі.
Скульптар Селіханаў Сяргей Іванавіч працаваў над скульптурай жыхара Хатыні, што адзін застаўся жывы. Я пазваніла і спытала, ці можна мне прыйсці ў майстэрню ў час сеанса, каб пабачыць гэтага чалавека і пагаварыць
з ім. Селіханаў згадзіўся. Я прыйшла і там пазнаёмілася з Іосіфам Камінскім, скульптурная фігура якога з сынам на руках стаіць у Хатыні.
Камінскі расказваў:
— Усіх жыхароў вёскі з дзецьмі і старымі сагналі ў вялікі свіран і падпалілі. Мой сын Адам выскачыў праз агонь са свірна. Фашысцкія аўтаматчыкі прастрачылі яго кулямі. Я пачуў стрэлы і кінуўся да сына, падняў яго на рукі, ён яшчэ быў жывы, прашаптаў толькі адно слова «піць». Быў сакавік, яшчэ на зямлі ляжаў снег. У Хатыні ён быў чорны ад дыму, ад спаленых дамоў вёскі і ад свірна з людзьмі, які гарэў. Я стаў на калені з сынам на руках, разгроб рукой цёмны снег, узяў чысцейшы і паклаў сыну на вусны. Ён зрабіў толькі адзін глыток… Яму было ўсяго пятнаццаць гадочкаў… У мяне чамусьці страляць не сталі…
Нідзе ў свеце няма могілак вёсак. У Хатыні ёсць, у іх пахаваны капсулы з зямлёй спаленых фашыстамі вёсак, якіх не было каму ўзнаўляць. Такіх вёсак — 186.
Нідзе ў свеце няма «дрэва жыцця», на галінах якога названы вёскі, спаленыя фашыстамі, але ўзноўленыя пасля вайны. Такіх вёсак — 433.
І яшчэ адна страшэнная лічба ёсць у Хатыні — на тэрыторыі нашай рэспублікі ў час акупацыі былі створаны лагеры смерці. Толькі буйных канцлагераў — 66.
Вось што такое наша Беларусь і наша Хатынь. Пра што напамінаюць людзям свету яе званы…

3

    Час на адпачынку ляціць хутка, бо дні падобныя адзін на адзін. Сняданак, працэдуры. У мяне толькі адна, новая, модная. Раней пра такую працэдуру і не чулі — дыхаць соллю. Кажуць, гэта карысна. Не ведаю. Асабліва не думаю. Але пасля такой салёнай працэдуры з задавальненнем гуляю па лесе, дыхаю чысцейшым паветрам і ўспамінаю…
Успамінаю, вядома, таксама салёнае мора, адпачываць да якога то ехала на машыне, то ляцела самалётам, імчалася хутчэй убачыць яго, акунуцца ў яго празрыстыя, ласкавыя хвалі. Разумею, што гэта было шчасце. Успамінаю радкі, якія самі прыходзілі ў галаву і складаліся ў верш:

А здесь о берег бьют все время волны,
Шумит прибой. И кажется порой,
Что это лес шумит тревоги полный.
Наш лес родной, с березой и сосной.

Шумит прибой, а высоко над нами
Синеют горы рядом с облаками,
И ветерок, забыв про все дела,
Ласкает загорелые тела.

А рядом чудо голубое бьется,
И чайка чуть волны крылом коснется…
Как хорошо на свете жить,
Когда ты можешь в море плыть и плыть…

    Ужо так створаны чалавек: у лесе ён успамінае мора, ужо яму недаступнае, а ля мора не забывае лес, такі ж прасторны, такі ж вольны. Ходзіш па лесе, дыхаеш чысцейшым паветрам, чуеш спевы птушак, якія лашчаць твой слых, і ты — шчаслівы ад таго, што ты тут, што ў цябе ёсць лес…
Нехта любіць стэпы, нехта горы, даліны, а беларусы — лес.
І рэчка ля санаторыя ёсць маленькая. З берага на бераг можна нават пераскочыць. А вада хуткая, халодная, празрыстая. Кажуць, тут водзіцца нават фарэль — стронга. Няхай водзіцца на здароўе. Я не бачыла.
Цяпер, калі я ўспамінаю паездку ў Чэхаславакію, у мяне ў руках запісная кніжка, куды я занатоўвала там тое, што бачыла. Я была тады ўжо вопытным журналістам. Вось пачатак запісу.
  «20 ліпеня 1960 года
Пішу пры святле неонавых лямп рэкламы. Гатэль. Ноч. Недзе ў іншым свеце іграе музыка, ціха, спакойна. Яе да мяне прыносіць прыёмнік. Сяджу ля акна высока, пада мною горад Готвальдаў, горад абутку, створаны Бацей. Толькі што вярнулася з вуліцы. Прыемна ў Чэхаславакіі жыць у гатэлі «Масква». Ліхтароў у горадзе не відаць. Вуліцы тонуць у моры агнёў рэкламы і яркіх вітрын.
Вось дом напамінае запалкавы карабок. Нічога лішняга. Толькі з двух бакоў на лесвіцах свецяцца тонкія прамыя лініі. Яны зіхацяць. Запалкавы карабок у 14 паверхаў. Магчыма, гэта корпус камбіната «Світ».
Раніцай побач з ім убачыла дзве вялізныя, нізкія, цагляныя шырокія трубы. З іх ішоў белы дым. Падобна на вулкан, які дыміцца…»
Наступныя запісы рабіліся па ходзе падзей: Прага — амаль паўблакнота, Жалезны Брод, Карлавы Вары і… Лідзіцэ.
У кожным новым горадзе мяне здзіўляла мноства старажытных прыгожых будынкаў. Значыць, гэтыя гарады фашысты не бамбілі, як наш Мінск.
Лідзіцэ мяне ўразіла, так прымусіла хвалявацца, суперажываць зноў яе трагедыю, што адбылася 4 чэрвеня 1942 года. Ёсць адно ўдакладненне з блакнота:
«У Празе быў замах на намесніка Гітлера — Гейдрыха, гаўляйтэра Чэхаславакіі. Фашыстам стала вядома, што зрабілі яго двое маладых хлопцаў з Лідзіцэ…»
Запісы ў блакноце кароткія, амаль адны лічбы: у Лідзіцэ было 103 будынкі, значыць не вёска, а сяло, жыло 500 чалавек, 192 мужчыны. (У нас у акупіраваным Мінску столькі не было мужчын.) Іх сагналі ў вялікае сутарэнне, выводзілі па 10 чалавек і расстрэльвалі.
Расстралялі 173. Самаму малодшаму было 14 з паловай гадоў. (Як сыну Камінскага.) 203 жанчыны былі вывезены, 130 вярнуліся. Вывезлі 105 дзяцей. Вярнуліся да 1947 года толькі 17, а 88 загінулі. (Я ведаю, у дзяцей на акупіраванай тэрыторыі бралі кроў для раненых фашыстаў. Многа дзяцей гінула ад гэтага.)
Блізка ад мемарыяла пасля вайны вырасла Новая Лідзіцэ. Для фундаментаў бралі каменне са старой. Тут жывуць і супрацоўнікі мемарыяла. А былая дзяўчына, што збірала абгарэлыя сведкі трагедыі — стала дырэктарам яго…
І гідам, калі я там была… Звалі яе Ружэна Крчкова, па мужу Петракова.
Яе полем бітвы, як воіна, аказалася спаленая Лідзіцэ…

4

    Набліжаецца дзень вяртання з санаторыя дадому. Ёсць ад гэтага і лёг-  кі сум, і лёгкая радасць. У жыцці свае законы, яны няўмольныя — трэба адусюль вяртацца дадому, і ад гэтага радасць. Што ёсць дом, які цябе чакае. Ён твой.
З новымі суседзямі за сталом мы пасябравалі. Праз некалькі дзён яны запрасілі мяне ў свой чатырохпакаёвы люкс. Быў дзень нараджэння гаспадара Мікалая.
Прыйшла. Шампанскае — найлепшае. Я з Юляй патрошку пілі толькі яго.
Мікалай сказаў, звяртаючыся да мяне:
— Мы сёння былі ў Хатыні. Перш за ўсё хачу падзякаваць вам за параду з’ездзіць туды. Тое, што мы ўбачылі там, сапраўды не ўбачыш больш нідзе
ў свеце. Што перажыла ваша Беларусь, нам, тым хто нарадзіўся пасля вайны, нават у страшным сне не можа прысніцца. Мы шчыра спачуваем вам.
Юля паглядзела на яго з трывогай.
— Коленька, — сказала яна, — давай пераменім тэму, сёння ж тваё свята. — І ўжо да мяне, — мы былі так узрушаны там, у Хатыні, наперажываліся… А ў Мікалая хворае сэрца.
Яшчэ нейкі час Мікалай памаўчаў, потым страсянуў галавой, нібы адкідваючы цяжкія думкі, і пачаў гаварыць ужо зусім іншае:
— Я адчуваю, што вы ведаеце — мы не муж і жонка. Калі вы пра гэта здагадаліся?
— На наступны дзень, — адказала я.
Ён здзівіўся:
— Няўжо адразу?
— Не адразу, толькі на наступны дзень, — зноў удакладніла я. — У мяне вельмі багаты жыццёвы вопыт і ёсць яшчэ дрэнная рыса, я заўважаю дробязі, на якія іншыя, можа, і не звяртаюць увагі. Я ж па адукацыі журналіст і доўга працавала журналістам. Пісала нарысы.
Сядзелі мы да паўночы. Тое, што я пачула ад іх, настолькі мяне ўразіла, настолькі здзівіла, прымусіла зноў задумацца пра лёсы чалавечыя і, самае галоўнае, — бясконца запаважаць гэтых людзей…
Дзіцячая мара, яна можа стаць мэтай усяго жыцця. Калі яна здзяйсняецца — гэта шчасце для чалавека. Мікалай лічыў сябе шчаслівым. Ён марыў у дзяцінстве стаць мараком — і стаў.
Драіў палубу як матрос, змагаўся з хвалямі, вышэйшымі за карабель у час шторму. Месяцамі не бачыў зямлі — толькі мора навокал. У маракоў паходка асаблівая, устойлівая, выпрацоўваецца на караблі гадамі, а потым застаецца на ўсё астатняе жыццё.
Яго роднай гаванню быў порт Находка. Там ён упершыню ўзышоў на палубу карабля, туды вяртаўся дадому. Аб’ездзіў увесь свет. Даслужыўся да памочніка капітана. Выйшаў у адстаўку. У яго тады ўжо была жонка Надзея, трое дзяцей і многа сяброў.
— Аднойчы з адным маім харошым сябрам я ехаў на машыне, — расказваў Мікалай. — Шаша была мокрая пасля дажджу, значыць, слізкая. Маю машыну закруціла, і я апынуўся на левай частцы шашы. Перада мной была не крутая, але доўгая горка. Наверсе горкі паказаўся вялікі міжгародні аўтобус, як заўсёды поўны людзей. Тармазіць вадзіцель аўтобуса не можа, слізка. А на яго шляху — мая машына. Катастрофа непазбежная. Страшэнная катастрофа. Гэта я цяпер расказваю доўга, а тады, на шашы, я імгненна ацаніў абстаноўку, павярнуў машыну ў кювет і выключыў матор, каб машына падаючы не загарэлася. Як мы ляцелі ўніз з вялікай вышыні, не памятаю. Я ўдарыўся моцна галавой і страціў прытомнасць. Апрытомнеў на насілках у машыне «хуткай дапамогі». Спытаў, дзе мой сябар? Мне адказалі, што ён загінуў. І я зноў страціў прытомнасць. Гэта быў муж Юліі. А ў мяне сатрасенне мозга і адкрыты пералом абедзвюх ног. Хавалі сябра без мяне. І цяпер я лічу сябе вінаватым у смерці Юлінага мужа, бо я быў за рулём…
Успаміны ўсхвалявалі яго, ён наліў сабе поўную чарку каньяку і адразу выпіў. Юлія падклала яму ў талерку прадуктаў, што былі на стале, і папрасіла:
— Коленька, закусі.
Ён пацалаваў яе руку і стаў закусваць. А яна звярнулася да мяне:
— Калі здарылася трагедыя майго жыцця, я падумала тады, што ўвесь свет супраць мяне. Не хацела жыць. І толькі маленькі сын трымаў мяне на свеце. Мікалай ляжаў у бальніцы, і я нават не ведала, як гэта трагедыя здарылася. Аднойчы прыйшла да мяне жонка Мікалая, Надзея, прынесла ад яго ліст. Ён пісаў, што быў за рулём машыны і іншага выйсця, як накіраваць машыну ў кювет, у яго не было. І яшчэ пісаў, што мяне ён ніколі не пакіне адну з маёй бядою. Будзе памагаць матэрыяльна гадаваць сына, сына яго сяб-ра. Я быў за рулём, значыць, я вінаваты. І ўсё сваё жыццё буду замольваць перад табой сваю віну.
Мікалай падняўся і выйшаў у другі пакой. Юлія праводзіла яго трывожным позіркам, потым папрасіла ў мяне прабачэння і пайшла следам. Хутка вярнулася, сказала:
— Няхай трошку адпачне, а мы яшчэ пагаворым.
Яна падліла шампанскага ў нашы фужэры і чокнулася са мной:
— Давайце вып’ем за здароўе яго і яго жонкі. Яны вартыя гэтага.
За акном было светла, як удзень. Гарэлі ліхтары. Хмарка на небе павольна адышла ўбок, і сярэбраная поўня яшчэ больш асвятліла пакой.
— Мы сядзелі тады ў маім пакоі з яго жонкай і абедзве плакалі, — працягвала Юля. — Я — з-за сваёй трагедыі, яна — спачуваючы мне. Сынок мой спаў. У Мікалая харошая сям’я, даверлівыя адносіны з жонкай, я яе паважаю. Ён з сям’і ніколі не пойдзе, не кіне іх. Гэта я ведаю, хаця мы з ім на такую тэму ні разу не гаварылі. Я не хачу гаварыць, хаця ведаю, што ён мяне любіць. І я вельмі люблю яго. Ніхто іншы мне не патрэбны. Ён для мяне самы лепшы і самы прыгожы. Яго прыгажосць схаваная далёка, але я яе бачу. У вашым санаторыі я самая шчаслівая жанчына. Мы ўпершыню за многа гадоў паехалі адпачываць разам. Дзесяць дзён шчасця! Я нават не спадзявалася, што яно ў мяне будзе калі-небудзь.
Я вам не сказала самага галоўнага. Ён жа купіў у маім горадзе Находка прасторнае памяшканне, дзе зрабіў магазін жаночага адзення. Я — гаспадыня гэтага магазіна. Мікалай працуе на харошай пасадзе, ездзіць у камандзіроўкі за межы Расіі і шле мне адусюль пасылкі з жаночым адзеннем. Густ у яго харошы. Ён гадамі памагаў мне, нічога не патрабуючы ўзамен.
Я гэта цаніла і нарэшце не вытрымала, сама прыехала да яго. Жыву я і цяпер у Находцы, ён з сям’ёй пад Масквой. Пабудаваў трохпавярховы дом. У яго харошая сям’я.
Прыехала я аднойчы ў Маскву, спынілася ў гатэлі і пазваніла яму.
Я люблю яго. Ён любіць мяне. Але — нам ніколі не быць разам. Так… калі-нікалі… А потым зноў месяцы  разлукі… Мой сын яго таксама любіць, не толькі я…
У тую ноч я доўга не магла заснуць. Лёс гэтых людзей устрывожыў мяне. У пакоі, дзе я жыла адна, светла. Падышла да акна. Цішыня навокал. Сосны стаяць як вартавыя, не зварухнуцца. Цёплая, светлая ноч. І думкі мае былі таксама светлыя.
Колькі на свеце харошых людзей, якія робяць дабро іншым. Сціпла, моўчкі. Думаю пра Мікалая, пра яго сям’ю. Юлія некалькі разоў падкрэслівала, што ў яго харошая сям’я і яна, Юлія, не збіраецца, не стараецца яе разбурыць.
Жонка Мікалая ведае, што яны тут, у Беларусі, разам. І адпусціла мужа ў гэтую паездку.
— Яна — высакародны чалавек, — гаворыць мне Юлія. — Я яе бясконца паважаю і ніколі не зраблю ёй дрэнна.
Тры дарослыя чалавекі, звяла іх траіх бяда, трагедыя, і злучыла ў адну сям’ю.
На мой погляд, погляд сівога чалавека, які многа пражыў, многа перажыў і бачыў, яны трое — вартыя павагі… І ў іх сваё «поле» дзейнасці…

5

    Думкі, яны нібы вітаюць у паветры, недзе лётаюць самі па сабе, а потым набліжаюцца да цябе, падумаюць, падумаюць і ператворацца ў тваю думку, толькі далёкую…
З групай беларускіх пісьменнікаў я аднойчы паехала ў Лагойск на выступленні. Дзень быў насычаны, і пасля выступлення ў нейкай вялікай майстэрні да мяне падышоў зусім малады чалавек, адзін са слухачоў, і сказаў, што хоча пагаварыць са мной. Я адказала — калі ласка, слухаю вас.
Ён быў вельмі ўсхваляваны, сказаў:
— Не, не, тут нельга. Трэба, каб нас ніхто не мог пачуць.
Зайшлі ў нейкае невялікае памяшканне і ён пачаў:
— Гэта гісторыя майго бацькі. Ён — абаронца Брэсцкай крэпасці. У ноч 22 чэрвеня 1941 года быў вартавым. Ноч — ціхая. Гітлераўцы хацелі зайсці ў крэпасць ціха, непрыкметна, без шуму, без стрэлаў. Таму вартавых забівалі кінжаламі. Бацька ўбачыў, як салдат не ў нашай форме кінжалам забіў яго сябра, які таксама быў вартавым. І яны хадзілі так, каб адзін другога бачыў. Доўга не думаючы, бацька стрэліў са сваёй вінтоўкі і забіў чужога салдата. Гэта з нашага боку быў першы стрэл у Вялікай Айчыннай вайне. І першы забіты гітлеравец. Гэты стрэл разбудзіў крэпасць. Ціхі захоп крэпасці ў фашыстаў сарваўся.
Потым, праз месяц, нават больш, бацька трапіў у палон, быў у фашысцкім канцлагеры, адтуль уцёк і, доўга блукаючы начамі па Еўропе, вярнуўся дадому ў Лагойск.
Калі скончылася вайна, за тое, што бацька быў у нямецкім палоне, яго арыштавалі і адправілі ў савецкі канцлагер недзе ў Сібір. Ён і адтуль уцёк і вярнуўся дадому.
Тады Брэсцкую крэпасць яшчэ не называлі «крэпасць-герой». Пра яе проста маўчалі, пакуль не паехаў туды расійскі пісьменнік Сяргей Смірноў. Толькі пасля яго кніжкі крэпасць назвалі «героем». Многіх абаронцаў, якія былі ў савецкіх турмах, ён вызваліў і таксама яны сталі героямі. Калі Смірноў яшчэ толькі збіраў матэрыял для кнігі, па тэлебачанні ён звяртаўся да майго бацькі і вельмі прасіў яго, каб бацька адазваўся, калі жывы.
А ён, бацька, сядзеў ля тэлевізара і чуў Смірнова, плакаў, чуючы зварот да сябе і… маўчаў. Баяўся, што калі адгукнецца — зноў трапіць у Сібір, і гэта ўжо будзе назаўсёды…
Сваю гісторыю ён расказаў малодшаму сыну, аднаму. А той — мне. Больш нікому. Расказ мяне, безумоўна, усхваляваў, і, вярнуўшыся ў Мінск, хацела напісаць пра пачутае, але таксама баялася нашкодзіць гэтаму чалавеку. Ён тады яшчэ быў жывы.
Я прыйшла да Кастуся Ціханавіча Кірэенкі, каб параіцца з ім. Выслухаўшы мой аповед, ён сказаў:
— Не, пісаць нельга, можна нашкодзіць чалавеку. Ён жа ўцёк і з савецкага канцлагера. А гэта яму не даруюць. Няхай гадуе сваіх дзяцей.
І я нічога не пісала.
Цяпер у маёй памяці засталося толькі яго прозвішча — Петрашкевіч. Петрашкевіч з Лагойска — чалавек, які ў Вялікую Айчынную вайну зрабіў першы стрэл, забіў першага ворага і разбудзіў крэпасць. І сам потым абараняўся да апошняга разам з усімі героямі.
Наш, беларус.
…Упершыню на тэрыторыю Брэсцкай крэпасці я трапіла тады, калі ніякага мемарыяла там яшчэ не было. Я ўбачыла паўразбураныя будынкі, а ўся плошча ля іх засыпаная пластом патронных гільз. Па іх і хадзілі людзі, што прыязджалі сюды. Я ўзяла жменю гэтых гільз, паклала сабе ў сумку, каб прывезці дадому.
Зайшла потым у рэдакцыю абласной газеты, сказала адкуль іду, паказа-ла гільзы, спытала, чые яны? Мне адказалі, што фашысцкія. І яшчэ я там пачула тады:
— Больш як месяц фашысты не маглі пакарыць крэпасць. Ужо быў нават акупіраваны імі Смаленск, а крэпасць ўсё не здавалася. Фашысты бамбілі яе з самалётаў, абстрэльвалі з танкаў, мінамётаў, залівалі казематы вадой з ракі Мухавец.
І яшчэ… Радзіма не ведала пра іх подзвіг. Ім не скідвалі з самалётаў бое-прыпасы, прадукты і медыкаменты. Яны карысталіся толькі тым, што заставалася ў крэпасці. Даелі нават камбікорм для коней.
Калі ў казематы фашысты пусцілі газ, апошнія, ледзь жывыя абаронцы, вырашылі выйсці, каб памерці пад сонцам. У лахманах, абвязаныя бруднымі, акрываўленымі бінтамі, худыя, даўно няголеныя, яны пакінулі крэпасць.
Гітлераўскі афіцэр, які прымаў палонных, зняў каску ў знак павагі абаронцам. Гэта ж зрабілі і яго салдаты. Афіцэр сказаў ім:
— Вось так трэба абараняць сваю зямлю…
Пра ўчынак афіцэра напісана і ў кнізе Сяргея Смірнова «У пошуках герояў Брэсцкай крэпасці». А ён карыстаўся не толькі ўспамінамі абаронцаў, але і фашысцкімі дакументамі, справаздачамі.

    Не магу не назваць яшчэ аднаго выдатнага чалавека, героя. Перад пенсіяй я была ў складзе дэлегацыі СССР ва Украіне. У горадзе Галіч мы бачылі помнік беларусу Леаніду Георгіевічу Бутэліну, лётчыку, малодшаму лейтэнанту, які ў першыя гадзіны вайны, 22 чэрвеня 1941 года, у 5 гадзін 15 хвілін тараніў нямецкі самалёт, бамбардзіроўшчык, ля горада Галіча. Помнік яму называецца «Ікар».
Малодшы лейтэнант — яшчэ зусім малады чалавек. У самалёце ён быў адзін. Значыць, самалёт невялікі. Яго полем стала неба і ў ім варожыя самалёты…
Мы, тады грамадзяне Савецкага Саюза, яшчэ нават не ведалі, што пачалася вайна, мірна спалі. А ён ужо здзейсніў свой подзвіг, відаць, першы подзвіг у Вялікай Айчыннай вайне. І зрабіў яго выдатнейшы сын нашага беларускага народа…

    Вось і ўсё, што хавала мая памяць. У адным аповедзе я сабрала разам, здаецца на першы погляд, несумяшчальнае. Але, калі ўдумацца — усімі героямі, іх учынкамі кіравала любоў і дабрыня.
Любоў да Радзімы, да людзей. А без дабрыні хіба можна называць сябе Чалавекам?!
Гэтыя пачуцці ў жыцці — самыя галоўныя. Ва ўсе часы!

«Полымя»

Няма каментарыяў

Добавить комментарий

Ваш email не будзе апублікаваны.